کلمه یا متن مورد نظر را بنویسید

آشنایی با هنر فیروزه کوبی

آشنایی با هنر فیروزه کوبی

آشنایی با هنر فیروزه کوبی

در این مقاله قصد داریم تا شما را با مراحل مختلف هنر فیروزه کوبی بیشتر آشنا کنیم.

ساخت یک اثر فیروزه کوبی دارای دو مرحلة کلی است :

  1. ساخت بدنه (زیرساخت)
  2. نشاندن سنگ فیروزه (فیروزه کوبی)

 ساخت بدنه 

مرحله ی ساخت بدنه ، پس از انتخاب فلز مورد نظر توسط استادکار در کارگاه خم کاری انجام می شود. برای فیروزه کوبی می توان از فلزاتی مانند مس، برنج، برنز و نقره استفاده کرد که مس و برنج بیشتر ترجیح داده می شود. ظرف مورد نظر در دست استاد خم کار با مس یا برنج به وسیلة ابزار خاص این فن تولید می شود.

استادکار باید این نکته را در نظر داشته تا در طی مراحل خم کاری، ضخامت ظرف در همه قسمت ها به خصوص در قسمت های زاویه دار یکسان باشد. زیرا در غیر این صورت در حین فیروزه کوبی و پرداخت نهایی اثر ممکن است فلز آسیب دیده دچار پارگی شود.

ضخامت فلز مورد استفاده در فیروزه کوبی به اندازة ظرف بستگی دارد و بنا به بزرگی و کوچکی ظرف ، ضخامت آن تغییر می کند. برای ظروف کوچکتر از ورقة مسی نازک تر و جهت ظروف بزرگ تر از ورقة مسی ضخیم تر استفاده می شود.

مراحل ساخت یک اثر در کارگاه خم کاری

برای ساخت بدنه جهت فیروزه کوبی علاوه بر مراحلی که برای ساخت دیگر ظروف انجام می گیرد مرحله ای وجود دارد به نام «نکر کاری». در این مرحله قسمت هایی از ظرف که قرار است فیروزه کوبی شود،‌با زاویة ۹۰ درجه حدود ۲ تا ۳ میلیمتر پایین می رود.

به گفتة استاد یروشالمی این عملیات در ساخت بدنة یک اثر فیروزه کوبی،‌از ابداعات شخصی به نام بهرامی بوده است. تا قبل از آن، به جای «نکرکاری» از «رشته های کندن» استفاده می شد. به این ترتیب که رشته هایی از جنس خود ظرف به ضخامت ۲ تا ۳  میلی متر بر روی ظرف، در بالا و پایین قسمتی که قرار بود فیروزه کوبی صورت گیرد، با لحیم نقره ، لحیم می شد.

«نکرکاری» باعث استحکام بیشتر ظرف در برخورد با ضربه های احتمالی می شود. در کار با رشتة کندن مشکلاتی به وجود می آمد،‌از جمله این که ممکن بود در حین حرارت دادن، لحیم ها ذوب شده و باعث جدا شدن رشته کندن شود و دردسرهایی را برای استاد فیروزه ـ کوب به وجود آورد. از نگاهی دیگر، رشته کندن که برروی سطح صاف ظرف لحیم می شد و فیروه ها را در خود جای می داد،‌به خاطر برجستگی که در ظرف به وجود می آورد، ‌زیبایی و جلوة خاصی به اثر می داد. امروزه همچنان در فیروه کوبی در قسمت هایی از ظرف برای ایجاد فضا و بروز خلاقیت از رشتة کندن استفاده می شود.

پس از آماده شدن زیر ساخت در کارگاه خم کاری، نوبت به کار در کارگاه فیروزه کوبی می رسد. فیروزة مورد استفاده در کارگاه فیروزه کوبی از کارگاه های فیروزه تراشی مشهد یا معادن فیروزة نیشابور تهیه می شود. سنگ فیروزه برحسب رنگ، اندازه و بدون شجر بودن به صورت قیراتی قیمت گذاری می شود. سنگ ها دارای مقداری ناخالصی و خاک است که ابتدا باید شسته شود.

در این مرحله سنگ های فیروزه را براساس شکل و اندازه از ۱ میلی متر تا ۴ میلی متر به صورت لوحه و گرده دسته بندی می کنند.

سنگ ها بنا به اندازة ظرف و سطحی که فیروزه روی آن نشانده می شود به کار می رود. مثلاً  برای کارهای تخت مانند آینه از سنگ های فیروزة لوحه ای که ارتفاع کمتری دارند و پهن تر هستند استفاده می شود.

نشاندن لاک بر روی ظرف

در این مرحله ابتدا لاکی که شبیه پوستة درخت، لایه لایه است، را می کوبند و پودر قهوه ای – طلایی رنگ بدست آمده را با کالیفن مخلوط می کنند. (لاک مرغوب جهت فیروزه کوبی، لاکی است که از تقطر چوب گردو بدست می آید.)

(کالفین از تربانتین بدست می آید. “تربانتین از مواد رزینی موجود در برخی کاج ها بدست می آید”نسبت مناسب برای مخلوط لاک و کالفین ۶ به ۴ است. )

تغییر در نسبت لاک و کالفین باعث ایجاد اشکالاتی می شود از جمله: استفاده زیاد از کالفین باعث ایجاد حباب های ریزی در کار می شود. این حباب ها ناشی از حل شدن کالیفن در پلی استر است. به این صورت که دانه هایی از کالفین در حین کار درست ذوب نشده و سپس در مرحلة پلی استر زدن این دانه ها در پلی استر حل شود و باعث ایجاد حباب هایی در سطح اثر  شود.

لکه های زردی که ممکن است در قسمتهایی از لاک دیده شود نیز ناشی از وجود ناخالصی در کالفین و لاک و یا ذوب نشدن کالفین است.

این مسئله قابل ذکر است که در بدنه های کوچکتر می توان از کالفین به نسبت بیشتر استفاده کرد، ولی در بدنه های بزرگ استفاده بیشتر از کالفین از استحکام لاک و در نهایت فیروزه کوبی می کاهد.

در این مرحله، ابتدا ظرف مورد نظر را کمی حرارت می دهند. سپس پودر آماده شده لاک و کالفین را در قسمت مورد نظر می ریزند به وسیلة مشعل حرارت می دهند تا ذوب شود، این عمل را چند بار تکرار می کنند تا ضخامت لایة ایجاد شده به ارتفاع قسمت گود شده ، جهت فیروزه کوبی برسد.

در حرارت دهی به لاک باید دقت داشت ، زیرا حرارت زیاد باعث سوختن لاک می شود و در این صورت، لاک خاصیت چسبندگی خودرا از دست می دهد.

 نشاندن فیروزه برروی بدنه

در این مرحله سنگ های فیروزه که شسته و لانه بندی شده را برطبق اندازة ظرف انتخاب می کنند. معمولاً برای ظروف بزرگ از سنگ های درشت تر و برای ظروف کوچک از سنگ های کوچکتر استفاده می شود.

مناسب ترین روش برای قراردادن سنگ های فیروزه، قراردادن آنها در دولبة قسمت نکر شده است. یعنی بهتر است ابتدا سنگ ها در بالا و پایین قسمت فیروزه کوبی (در دولبة ظرف) چیده شود و سپس دیگر قسمت ها چیده شود.

ابتدا لاک را کمی حرارت می دهند تا نرم شود سپس سنگ های فیروزه را که آنها را نیز گرم کرده اند، برروی لاک قرار می دهند. این کار به وسیلة انبر صورت می گیرد و با فشار انبر سنگ ها را داخل لاک فرو می برند. جهت تسریع کار تعدادی سنگ فیروزه بر روی لاک می ریزند و سپس با انبر محل و جایگاه آن را تنظیم می کنند.

نشاندن فیروزه حوصله و دقت هنرمند فیروزه کوب را می طلبد، زیرا هر چه سنگ ها با فاصلة کمتر کنار هم قرار می گیرند و تیرگی لاک کمتر دیده شود، اثر در نهایت زیبا و چشم نواز خواهد شد. باید این نکته را در نظر داشت که سنگ ها از پهن ترین طرف بر روی لاک قرار گیرد تا پس از ساب خوردن فاصله های ایجاد شده بین سنگ ها به حداقل برسد. در این جا نیز دقت در حرارت دهی به لاک حائز اهمیت است. چنانچه ذکر شد حرارت زیاد به لاک باعث سوختن آن خواهد شد.در برخی از زیر ساخت ها برای این که بتوان بدنه ظرف را به راحتی در دست گرفت، میلة فلزی محکمی را به صورت موقت به اثر جوش می دهند،‌ تا در حین فیروزه کوبی جابه جا کردن و حمل زیر ساخت آسان شود.

پس از اینکه تمام قسمتهای مورد نظر از بدنه با فیروزه پرشد، تمام قسمتهای فیروزه کوبی مورد بررسی قرار می گیرد تا چنانچه در قسمت هایی لاک بین سنگ ها بر اثر حرارت یا فشار سنگ خالی یا کم شده است، مجدداً پودر لاک زده شود. به این صورت که در قسمت مورد نظر پودر آماده لاک و کالیفن می ریزند و کمی حرارت می دهند تا لاک ذوب شده و محل مورد نظر را پرکند.

در قسمت هایی از کار هم از بتونة سنگی استفاده می شود. بتونة سنگی شامل: پودر مل ،روغن بزرک و پودر رنگ است. در جاهایی که بتونة فیروزه ای لازم باشند از پودر اخرا، رنگ سیاه و قهوه ای استفاده می شود.

سابیدن سنگ های فیروزه

سابیدن فیروزه ها به وسیلة صفحة ساب صورت می گیرد. صفحه ساب یا سنگ سمباده که برای این منظور به کار می رود: برای سنگ های سخت تر صفحة شماره ۴۰ است که زبرتر است و دانه بندی درشت تری دارد و سپس در مرحلة بعد صفحه ساب شماره ۸۰ است که دانه بندی ریزتری دارد و از نوع کاربید آلومینیوم است.

تجربه ثابت کرده که سنگ های فیروزه که رنگی تیره تر و متمایل به آبی دارند سخت تر از سنگ های فیروزه با رنگ روشن تر است. در حین سابیدن فیروزه ها حتماً باید جریان آب برروی صفحة ساب قرار گیرد تا از پاشیدن خرده سنگ ها جلوگیری کرده و در عین حال از داغ شدن صفحة ساب و فیروزه ها جلوگیری کند.

سابیدن سنگ های فیروزه باید به حدی باشد که سطح آن ها با سطح ظرف در یک راستا قرار گیرد و کاملاً صاف و یکدست باشد. این مرحله نیز دقت و مهارت هنرمند فیروزه کوب را می طلبد، زیرا سابیدن بیش از حد فیروزه ها باعث گود شدن و تورفتگی قسمتی از کار شده و در نهایت باعث ایجاد نقص در اثر می گردد.

پس از این که کار سابیدن به وسیلة صفحة ساب به اتمام رسید و فیروزه ها صاف و یکدست شدند، ممکن است در قسمت هایی از کار، سنگی از لاک جدا شده باشد و یا قسمتی لاک نداشته باشد در این مرحله مجدداً کار ترمیم فیروزه و لاک را به وسیلة بتونه سنگی انجام می دهند. استفاده از بتونة سنگی امکان سابیدن و صاف نمودن آن قسمت را به استادکار می دهد. سپس سطح فیروزه کوبی شده به وسیله کاغذ سمبادة نرم به اصطلاح پولیش می شود تا کاملا صیقلی گردد.

این کار به وسیلة سمباده شماره ۶۰ شروع می شود تا به نرم ترین سمباده یخی شماره ۱۴۰۰ برسد. البته ممکن است این عملیات پس از چرخ کاری سطح فلزی ظرف انجام گیرد. دراین مرحله تمامی آثار فیروزه کوبی شده به کارگاه چرخ کاری فرستاده می شود. تا سطح فلزی بدنه ظرف، به وسیلة دستگاه چرخ کاری، صاف و صیقلی شود. زیرا درحین کار ایجاد خش و کثیفی در سطح فلز اجتناب ناپذیر است.

مرحلة نهایی در ساخت یک اثر فیروزه کوبی زدن پلی استر به ظرف است. پلی استر به صورت یک پوشش محافظ عمل می کند و از ایجاد خش درسطح بدنه فلزی ظرف جلوگیری می کند. البته این کار به سلیقة استاد فیروه کوب و البته مشتریان اثر نیز بستگی دارد. چنانچه بسیاری از آثار استاد صدیق پور پلی استر نخورده است به نظر ایشان پلی استر از اصالت اثر می کاهد و مخاطب بدون آن رابطة بهتر و صمیمی تری با اثر برقرار می کند.

فیروزه کوبی نیز همچون دیگر شاخه های صنایع دستی هنری است که با خلاقیت ، ابتکار و نوآوری می توان به زیبایی و چشم نوازی آن افزود.

 

 

ظروف فیروزه کوب

ظروف نقره کوب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

preloader